Di sản văn hóa phi vật thể không chỉ là những giá trị được lưu truyền qua nhiều thế hệ mà còn là “hồn cốt” của mỗi vùng đất, phản ánh bản sắc, lịch sử và đời sống tinh thần của cộng đồng. Tại Bắc Ninh – vùng đất giàu truyền thống văn hóa, công tác bảo tồn và phát huy các loại hình di sản phi vật thể đang được triển khai theo hướng gắn chặt với đời sống người dân, góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống trong dòng chảy phát triển hiện đại.
Thực tiễn từ Bắc Ninh cho thấy, muốn di sản tồn tại bền vững thì cộng đồng phải là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa. Khi người dân chủ động tham gia bảo tồn, di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục phát triển như một phần của cuộc sống hôm nay.
DI SẢN PHI VẬT THỂ – GIÁ TRỊ SỐNG CỦA CỘNG ĐỒNG
Không giống các di tích hay hiện vật có thể bảo tồn bằng vật chất, di sản văn hóa phi vật thể được lưu giữ thông qua con người, ký ức và thực hành văn hóa hằng ngày. Đó có thể là dân ca, lễ hội, tín ngưỡng, nghề thủ công truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian hay những tập quán được truyền nối từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bắc Ninh là một trong những địa phương sở hữu kho tàng di sản phi vật thể phong phú với nhiều loại hình văn hóa đặc sắc. Những giá trị ấy không chỉ góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng Kinh Bắc mà còn trở thành tài sản văn hóa quý giá của quốc gia.
Việc bảo tồn vì thế không đơn thuần là lưu giữ hình thức mà cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành, truyền dạy và phát huy trong môi trường văn hóa cộng đồng.
CỘNG ĐỒNG GIỮ VAI TRÒ TRUNG TÂM TRONG BẢO TỒN DI SẢN
Một trong những bài học quan trọng từ Bắc Ninh là đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của công tác bảo tồn.
Các nghệ nhân, câu lạc bộ dân gian, làng nghề và người dân địa phương chính là những người trực tiếp gìn giữ, truyền dạy và thực hành di sản. Sự tham gia tích cực của cộng đồng giúp các giá trị văn hóa không bị “đóng khung” trong bảo tàng hay các sự kiện trình diễn mà vẫn hiện diện trong đời sống thường nhật.
Nhiều hoạt động truyền dạy cho thế hệ trẻ, phục dựng lễ hội truyền thống và duy trì sinh hoạt văn hóa tại các làng quê đã góp phần tạo môi trường để di sản tiếp tục được nuôi dưỡng và phát triển.
GẮN BẢO TỒN VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
Bảo tồn di sản trong bối cảnh hiện nay không chỉ hướng đến việc gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn cần tạo ra những động lực mới cho phát triển kinh tế – xã hội.
Tại Bắc Ninh, nhiều di sản văn hóa phi vật thể đã trở thành nền tảng để phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống và các ngành công nghiệp sáng tạo. Những lễ hội, làn điệu dân ca, không gian văn hóa làng quê và các hoạt động trải nghiệm đã góp phần thu hút du khách, đồng thời tạo thêm cơ hội việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
Sự kết hợp giữa bảo tồn và khai thác hợp lý giúp di sản tiếp tục phát huy giá trị, đồng thời tạo nguồn lực để đầu tư trở lại cho công tác gìn giữ lâu dài.
ĐƯA DI SẢN ĐẾN GẦN THẾ HỆ TRẺ
Một trong những thách thức lớn hiện nay là làm sao để thế hệ trẻ hiểu, yêu và tiếp nối các giá trị văn hóa truyền thống.
Nhiều chương trình giáo dục di sản, hoạt động trải nghiệm tại trường học, lớp truyền dạy của các nghệ nhân và các sự kiện văn hóa cộng đồng đã được triển khai nhằm giúp học sinh, sinh viên tiếp cận di sản bằng những hình thức trực quan và sinh động.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số trong số hóa tư liệu, xây dựng kho dữ liệu trực tuyến và quảng bá trên các nền tảng số cũng góp phần mở rộng khả năng tiếp cận di sản tới đông đảo công chúng.
PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TRONG THỜI ĐẠI MỚI
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, bảo tồn di sản không còn dừng lại ở việc lưu giữ nguyên trạng mà cần tạo điều kiện để các giá trị văn hóa thích ứng với đời sống đương đại.
Việc tổ chức các hoạt động biểu diễn, triển lãm, giao lưu văn hóa, kết nối du lịch và sáng tạo các sản phẩm văn hóa mới từ nền tảng truyền thống đang mở ra nhiều hướng phát triển cho di sản văn hóa phi vật thể.
Điều quan trọng là quá trình đổi mới phải luôn tôn trọng các giá trị cốt lõi, giữ được bản sắc và sự chân thực của di sản.
BÀI HỌC TỪ BẮC NINH CHO CÔNG TÁC BẢO TỒN DI SẢN
Thực tiễn tại Bắc Ninh cho thấy, di sản văn hóa phi vật thể chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền liên tục. Sự đồng hành giữa cơ quan quản lý, nghệ nhân, các tổ chức văn hóa và người dân đã tạo nên nền tảng vững chắc cho công tác bảo tồn.
Trong tương lai, việc tiếp tục đầu tư cho giáo dục di sản, phát huy vai trò của cộng đồng và ứng dụng công nghệ sẽ là những yếu tố quan trọng giúp các giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và lan tỏa.
Không chỉ là tài sản của quá khứ, di sản văn hóa phi vật thể còn là nguồn lực quý giá cho sự phát triển bền vững. Bài học từ Bắc Ninh khẳng định rằng, khi di sản được nuôi dưỡng trong chính đời sống cộng đồng, những giá trị văn hóa ấy sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát huy và truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ mai sau.